प्राजक्त - © सुयोग शहा

प्राजक्त - © सुयोग शहा

प्राजक्त पाहिला की नकळत आठवतात त्या व. पुं.च्या ओळी-

पारीजातकाचं आयुष्य लाभलं तरी चालेल,पण लयलुट करायाची ती सुगंधाचीच. 

प्राजक्ता ची फुले म्हणे पहाटेच दरवळतात कारण देवाने म्हणे प्रत्तेकाच्या दरवळण्याची वेळ लिहूनच ठेवली आहे. प्राजक्त म्हटलं की श्रावण आणि श्रावण म्हटलं की प्राजक्त असं गणित सहसा बघायला मिळत. प्राजक्ताचे नाव काढताच डोळ्यासमोर येतो तो प्राजक्ताचा सडा, त्याचा मंद सुगंध. प्राजक्ताच्या फुलाच रुपही अगदी सुंदर, केशरी रंगाचे देठ ह्याचे खास आकर्षण. प्राजक्त साधारण जुलै, ऑगस्टमध्ये बहरून येतो. असेच एक प्राजक्ताचे झाड माझ्या लहानपणापासून आमच्या घरच्या अंगणात होते. पावसाला सुरुवात झाली की काही दिवसांतच हा प्राजक्त बहरून यायचा. सकाळी प्राजक्ताचा पडलेला सडा पाहताना मला खूप मजा वाटायची. सध्या आमच्या दारातील प्राजक्त हा घरासमोर रस्त्यापलीकडे आहे इतकेच काय ते. लहानपणी आम्ही प्राजक्त ची फुल खूप वेचायचो. ऊन्हाळ्याच्या सुट्टित मी तारापूर येथे माझ्या आजोबा यांच्या घरी जायचो. आमच्या आजोबांच्या घराच्या अंगणात प्राजक्ताचे झाड होते. रोज सकाळी त्याच्या फुलांचा सडा पडलेलला असायचा. रोज सकाळी जेव्हा आजोबा पूजेला बसायचे तेव्हा मी त्यांना प्राजक्ताची फुले वेचुन द्यायचो त्याची आज प्रकर्षाने आठवण झाली. निसर्गाच्या सानिध्यात रमण्याची एकही संधी मी सोडत नाही. 

प्राजक्त माझे आवडीचे फुल. इतके नाजुक कि आपल्या हळुवार स्पर्शानेही कोमेजून जाणारे, उन्हाचा ताप सहन करायला नको म्हणुनच कदाचित रात्री उमलणारी. रात्री फुलांनी बहरलेला प्राजक्त पाहिलायं.

आकाशात असंख्य प्रकट झालेल्या तारकांसारखा भासतो. पांढर्‍याशुभ्र पाकळ्या आणि केशरी रंगाचा देठ असलेला निसर्गाचा हा नाजुक अविष्कार मला फुलांचा राजा गुलाबापेक्षाही जास्त भावतो.नाजूक चांदण्यासारखी त्याची फुलं आपला मंद सुगंध वा-यावर उधळत होती.

त्याचं ते सुंदर रूप मी डोळ्यांत साठवून घेतलं. शाळेत असताना वाचलेली मंगेश पाडगावकरांची ती सुंदर कविता आठवते. 

टप टप पडती अंगावरती प्राजक्ताची फुले

भिर भिर भिर भिर त्या तालावर गाणे अमुचे जुळे ! 

कुरणावरती, झाडांखाली

ऊन-सावली विणते जाळी

येतो वारा पाहा भरारा, गवत खुशीने डुले ! 

टप टप पडती .... 

दुर दुर हे सूर वाहती

उनहात पिवळया पाहा नाहती

हसते धरती, फांदीवरती हा झोपाळा झुले ! 

टप टप पडती .... 

गाणे अमुचे झुळ-झुळ वारा

गाणे अमुचे लुक-लुक तारा

पाऊस, वारा, मोरिपसारा या गाणयातुन फुले ! 

टप टप पडती .... 

फुलांसारखे सर्व फुला रे

सुरात मिसळुनी सुर , चला रे

गाणे गाती तेच शहाणे बाकी सारे खुळे ! 

टप टप पडती .... 

कवी: मंगेश पाडगावकर

हिंदीत प्राजक्ताला हरसिंघार म्हणतात. प्राजक्ताच शास्त्रीय नाव आहे 'arbortristese' म्हणजे "दुःखाचं झाड". कदाचित पारिजात रात्री फुलतो आणि सकाळी झाडाने अश्रू ढाळल्यासारखी प्राजक्ताची फुलं खाली जमिनीवर सांडलेली असतात म्हणून असेल. 

आपल्या भारतीय हिंदू संस्कृतीत खाली पडलेलं फूल देवाला वाहात नाहीत, पण फक्त प्राजक्ताचं फुल असं आहे की जे जमिनीवर पडलेलं असलं तरी उचलून देवाला वाहिलेलं चालतं कारण प्राजक्त हा स्वर्गीय वृक्ष आहे. समुद्रमंथनाच्या वेळी सागरातून जी रत्नं बाहेर निघाली त्यातलं एक रत्न म्हणजे पारिजात. ह्या फुलांच्या प्रेमात पडून इंद्राने तो प्राजक्त स्वर्गात नेला, पण कृष्णपत्नी सत्यभामेने प्राजक्ताच्या फुलांचा हट्ट धरल्यामुळे योगेश्वर श्रीकृष्णाला देखील हे झाड स्वर्गातून आणण्याचा मोह आवरता आला नाही. पण तो पडला श्रीकृष्ण, त्यामुळे त्याने प्राजक्ताचं झाड आणून सत्यभामेच्या महालात लावलं खरं, पण अश्या जागी की झाड सत्यभामेच्या महालात पण त्याची फुलं मात्र पडावी शेजारच्या रुक्मिणीच्या दारी !

गुलाबाच्या सौंदर्यात आव्हान असतं तर प्राजक्तात समर्पण ! माणसाचं जीवनसुद्धा असंच पाहिजे. त्यात आव्हान नव्हे तर समर्पणाची भावना हवी. आव्हानात आवेश असतो, अहंकार असतो, जिंकण्याचा ध्यास असतो, पण समर्पणात निरपेक्ष त्यागाची भावना असते, प्रेमाने जगाला आपलंसं करण्यची इच्छा असते. आयुष्यात आपण नेहमीच बेरीज वजा-बाकी हिशेब करतो. किती सुख आलं किती दुःख गेलं असं करतच आपण आयुष्याचं आणि व्यवहराचं गणित मांडतो. परंतु जेव्हा व्यवहार येतो तेव्हा किती दिले आणि किती घेतले याचीही गोळा-बेरीज होते. पण आयुष्य म्हणजे केवळ बेरीज-वजा-बाकीचं एवढंच असतं का ? कारण काही वेळा या गणितात बाकी उरतच नाही. म्हणून जीवनाला सामोरं जाताना कसलाही हिशेब मांडू नये, हे मला पारिजाताने शिकवलं. त्याची फूलं इवलिशी,नाजूक. त्यांचं आयुष्य एका रात्रीपुरतं. पण त्या लहानशा आयुष्यात ही फुलं आपला सुगंध भरभरून चहूदिशांना उधळतात. उद्या काय होणार, हा विचार न करता आजचा आनंद, सुख जगाला वाटतात. तसंच आपणही आपला आनंद, सौख्य अगदी मनापासून इतरांना द्यावा. त्यांच्याही आनंदात तितक्याच समरसतेने सहभागी व्हावं, पण स्वत:चं दु:ख मात्र शांतपणे डोळ्यांत जिरवावं, ओठांनी पिऊन टाकावं. जे हरपलं ते आपलं नव्हतंच असं समजून पुढे चालावं. जीवनात येणाया पौर्णिमेचा विचार करावा. त्या लक्ष लक्ष चांदण्यांचा आहेर घेऊन सर्वानीच आयुष्य उजळून टाकावं. प्राजक्ताच्या सुकुमार फुलांनी मला दिलेला आजचाच नव्हे तर आयुष्याचा हा लाखमोलाचा संदेश आहे. 

अंगणी पारिजात फुलला बहर तयाला काय माझीया प्रीतीचा आला, 

पारीजातकाचं आयुष्य लाभलं तरी चालेल,पण लयलुट करायाची ती सुगंधाचीच. 

© सुयोग शहा